საიმონ კინგი, მთავარი ამინდის წამყვანი, BBC
ენდრიუ დევისს ახალი ზელანდიისკენ ჰქონდა გზა „დოქტორ ჰუს“ გამოფენაზე სამუშაოდ, რომლის პროექტის მენეჯერი თავად იყო. ლონდონიდან სინგაპურამდე ფრენის პირველ ნაწილი მშვიდი იყო, თუმცა მოულოდნელად თვითმფრინავმა ძლიერ ტურბულენტობაში მოექცა.
„ეს იყო როგორც ამერიკული სლაიდების ატრაქციონი,“ იხსენებს ის. „სკამში ძლიერად ჩავეჯექი და შემდეგ მოულოდნელად დავეცით. აიპედი თავში დამეჯახა, ყავა დამესხა. პირველი კაბინის შიგნით სრული ქაოსი იყო – ხალხიც და ნამსხვრევებიც ყველგან.“
„ხალხი ტიროდა. ყველა შოკში იყო.
ენდრიუმ თავი ‘იღბლიანად’ ჩათვალა. სხვა მგზავრები მძიმე ტრავმებით, მათ შორის მოტეხილობებით გამოხვიდნენ. 73 წლის ჯეფ კიჩენი გულის შეტევით გარდაიცვალა.
ტურბულენტობის შედეგად სიკვდილი იშვიათია — 1981 წლის შემდეგ დაახლოებით ოთხი ფაქტია დაფიქსირებული. თუმცა ტრავმები სულ სხვა სურათს აჩვენებს.
მხოლოდ აშშ-ში 2009 წლიდან მოყოლებული 207 მძიმე ტრავმა ფიქსირდება – ანუ შემთხვევები, როცა ადამიანებმა საავადმყოფოში 48 საათზე მეტი დაჰყვეს. ეროვნული სატრანსპორტო უსაფრთხოების საბჭოს მონაცემებით, მათგან 166 ბორტის ეკიპაჟის წევრი იყო და მათ სავარძელში ადგილი არ ეკავათ.
კლიმატის ცვლილების ფონზე ატმოსფერული პირობების ცვლილებამ შესაძლებელია ტურბულენტობის სიმძიმე და სიხშირე გაზარდოს. სათბურის გაზების გამო ცვლად ტემპერატურებსა და ქარის მიმართულებებს სპეციალისტები თვალს ადევნებენ.
„მომდევნო ათწლეულებში, მძიმე ტურბულენტობის შემთხვევები შესაძლოა გაორმაგდეს ან გასამმაგდეს,“ ამბობს პროფესორი პოლ უილიამსი, ატმოსფერული მეცნიერებების ექსპერტი რედინგის უნივერსიტეტიდან. მისი თქმით, 10 წუთის ნაცვლად ისეთმა ტურბულენტობამ შესაძლოა 20-30 წუთს გასტანოს.
მძიმე ტურბულენტობა აღწერილია როგორც მდგომარეობა, როცა თვითმფრინავის მოძრაობა თქვენს სხეულზე 1.5g-ზე მეტ ძალას ახდენს – რაც ქამრის გარეშე სკამიდან აგწევთ. ყოველწლიურად მსოფლიოში დაახლოებით 5,000 მსგავსი შემთხვევაა 35 მილიონამდე ფრენიდან.
2023 წელს მგზავრთა მძიმე ტრავმების თითქმის 40% ტურბულენტობამ გამოიწვია. საერთაშორისო სამოქალაქო ავიაციის ორგანიზაციის ანგარიში ამას ადასტურებს.
მძიმე ტურბულენტობის ზრდა გამოვლინდა ატლანტის ოკეანის თავზე ბოლო 40 წელიწადში – 55%-იანი მატებაა დაფიქსირებული. ამას განათურებული სატელიტური დაკვირვებები ადასტურებენ.
ცვლილებების ეპიცენტრშიც მხოლოდ ეს მხარე არ არის – აღმოსავლეთ აზია, ჩრდილოეთ აფრიკა, ჩრდილოეთ ამერიკა და ახლო აღმოსავლეთი მსგავსი ტენდენციას განიცდიან.
ტურბულენტობის სამი მთავარი მიზეზია: კონვექციური (შტორმები ან ღრუბლები), ოროგრაფიული (მთიანი ადგილებიდან გამოწვეული) და ცხადი ცის (ჰაერის მოძრაობის მოულოდნელი მერყეობა).
„ცხადი ცის ტურბულენტობის“ ტერმინი ნიშნავს, რომ ეს შესაძლოა არაფრით გამოჩნდეს — ფრენის დროს უეცრად დაგატყდეთ თავს.
კლიმატის ცვლილება კონვექციური და ცხადი ცის ტურბულენტობის ზრდის ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორია. ტემპერატურის მატებასთან ერთად ატმოსფეროში მეტი ტენი ინახება – ეს კი ძლიერი ჭექა-ქუხილის მიზეზი ხდება, სადაც ძლიერი ქარის დინებებია, რაც ტურბულენტობას განაპირობებს.
ენდრიუ დევისის შემთხვევაც სწორედ ასეთ შტორმებში მოხვედრას უკავშირდება. სინგაპურის ტრანსპორტის უსაფრთხოების ბიუროს ანგარიშის მიხედვით თვითმფრინავი სამხრეთ მიანმარის თავზე განვითარებად კონვექციურ ღრუბლებზე გადაფრინდა. 19 წამში მან თითქმის 178 ფუტით (55 მეტრი) დაიწია ქვემოთ.
აშშ-ში 2014 წელს გამოქვეყნებული კვლევა ამბობს, რომ გლობალური ტემპერატურის ყოველი 1°C მატება მეხის გამაერთიანებელ რიცხვს 12%-ით ზრდის.
კაპიტანი ნათან დევისი ამბობს: „ბოლო წლების განმავლობაში უფრო დიდი ზომის შტორმებს ვაწყდებით, რაც ადრე იშვიათად ხდებოდა.“ თუმცა დასძენს, რომ ასეთი ღრუბლები vizual-ზე ადვილად შესამჩნევია, თუ სხვა ღრუბლებში არ არიან ჩამალული.
ცხადი ცის ტურბულენტობა ჟეტსტრიმის ზემოთ და ქვეშ წარმოქმნილი ჰაერის მერყეობითაც შეიძლება გაიზარდოს. ჟეტსტრიმი სწრაფად მოძრავი ქარია დაახლოებით 10 კმ სიმაღლეზე, სადღაც თვითმფრინავების ფრენის სიმაღლეზე, და მისი სიჩქარე 250 მილი/სთ-მდე აღწევს.
ხაზი გადის – რაც უფრო დიდი ტემპერატურული სხვაობაა სამხრეთით მყოფ თბილ და ჩრდილოეთით მყოფ ცივ ჰაერს შორის, მძლავრ ჟეტსტრიმს ის იწვევს – კიდევ ერთი ფაქტორი ტურბულენტობის ზრდისთვის.
მგზავართა უსაფრთხოებასთან ერთად, ავიაკომპანიებისთვის მეტ ტურბულენტობას ეკონომიკური ზარალიც მოაქვს. კომპანია AVTECH-ის შეფასებით, ტურბულენტობა წლიურად თითო ავიახაზისთვის £180,000-დან £1.5 მილიონამდე ხარჯებს მოითხოვს.
ევროკონტროლი, რომელიც ევროპის ავიაციის კლიმატურ რისკებს აფასებს, ამბობს, რომ ავიახაზები შტორმების გარშემო ფრენისას დამატებით საწვავს იყენებენ და დროის მეტი გათვალისწინება სჭირდებათ.
მაგალითად, 2019 წელს არახელსაყრელმა ამინდებმა ავიახაზებს მილიონი დამატებითი კილომეტრი გაქროლებინა, შედეგად გამოყოფილი იქნა 19,000 ტონა CO2.
და მიუხედავად იმისა, რომ პროგნოზირება გაუმჯობესდა – პროფესორი უილიამსი ამბობს, რომ დღესდღეობით 75%-მდე ცხადი ცის ტურბულენტობა იწინასწარ სწორად იგეგმება – ეს მაინც სრულყოფილი არ არის.
ტურბულენტობის მართვისთვის ავიახაზები სხვადასხვა სტრატეგიას მიმართავენ – Southwest Airlines-მა გადაწყვიტა კაბინის მომსახურება უფრო ადრე, 18,000 ფუტის სიმაღლზე დაასრულოს, ნაცვლად 10,000 ფუტისა, რათა მგზავრები და ბორტის წევრები უსაფრთხოდ ისხდნენ.
Korean Airlines-მა კი უბრალოდ ეკონომ კლასში ნუდლების მიტანა შეწყვიტა, რადგან 2019 წლის შემდეგ ტურბულენტობა ორჯერ გაიზარდა და ცხელი წვენებით დაგვწდომის რისკიც გაიზარდა.
მკვლევრები თვქენიცკურ ალტერნატივებსაც განიხილავენ – მაგალითად, ბარნის ბუას მფრინავი სტილის საფუძველზე გამოსდგენილ მრავალფუნქციურ ფრთების მოდელებს, რომლებიც ჰაერში ბურტყუნზე რეაგირებენ და სტაბილურობას ზრდიან.
ავსტრიულმა სტარტაპმა Turbulence Solutions კი მცირე თვითმფრინავებისთვის სპეციალური სენსორი შეიმუშავა, რომელიც ტურბულენტობას აღიქვამს და ფრთაზე მოძრავ ელემენტს აწვდის სიგნალს, რაც მკვეთრ მოძრაობას აბალანსებს.
AI-იც განიხილება გამოსავლად – კალიფორნიის ტექნოლოგიის ინსტიტუტში მუშაობენ ტექნოლოგიაზე (FALCON), რომელიც ტურბულენტურ ჰაერს რეალურ დროში აფასებს და ფრთაზე არსებული flap-ებს საჭირო მოძრაობებს აწერს.
თუმცა ავიაპროფესიონალთა გლობალური დარბაზის წევრი, ინჟინერი ფინლაი ეშლი აღნიშნავს, რომ ასეთი სისტემების ფართომასშტაბიანი დანერგვა სავარაუდოდ ათწლეულებს დასჭირდება.
ყველაფრის მიუხედავად, სპეციალისტები გვამშვიდებენ – ტურბულენტობა, ძირითადად, მხოლოდ უსიამოვნოა. კაპიტანი დევისი ამბობს: „სავარაუდოდ უბრალოდ ქამარი ხშირად უნდა გეკეთოთ.“
ენდრიუ დევისი ამბობს, რომ πλέον ბევრად ნერვიულობს ფრენის დროს: „ჩემი შვილებისთვისაც მეშინია. ვზივარ ადგილას და ქამარს მაშინვე ვიჰკრავ. ისევ რომ ავდგე, ზუსტად ვიცნობ მომენტს… სწრაფად ვბრუნდები და ისევ ვიკრავ.“
BBC InDepth გთავაზობთ ანალიზურ მასალებს, ახალი გადახედვის კუთხით. გაგვიზიარეთ თქვენი აზრი ქვემოთ მოცემული ღილაკით.
წყარო:
https://www.bbc.com/news/articles/ckgy7jx082ro?at_medium=RSS&at_campaign=rss
