რაკელ სელინა როდრიგესი ფრთხილად დგამს ნაბიჯს, როცა ვეგა დე ტილოპოსოს გადაკვეთს – ერთ დროს წყლის მდიდარ ჭაობს ჩილეს ატაკამის მარილის სავანეში.
„ადრე ყველაფერი მწვანე იყო,“ ამბობს ის. „ბალახის სიხშირიდან ცხოველებიც კი აღარ ჩანდა. ახლა ყველაფერი მოდნარი და გამომშრალია.“ ის ლამებისკენ მიუთითებს.
მისი ოჯახი თაობების განმავლობაში აქ ცხვარს უვლიდა. კლიმატის ცვლილებამ და წვიმების შემცირებამ ბალახის რაოდენობა შეამცირა და მშრალმა გარემომ ცხვრის მოშენება კიდევ უფრო აღარ გამოიყვანა.
მაგრამ კიდევ უფრო გამწვავდა სიტუაცია, როცა, მისი თქმით, „მათ“ წყლის გამოტანა დაიწყეს.
“მათ” ლითიუმის სამთო კომპანიები წარმოადგენენ. ატაკამის მარილით დაფარული უდაბნოს ქვეშ დედამიწაზე ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ლითიუმის საბადოა, მეტალისა, რომელიც ელექტრო ავტომობილების, ლეპტოპების და მზის ენერგიის ბატარეების მთავარი შემადგენელია.
განახლებადი ენერგიისკენ გლობალურ გადასვლასთან ერთად ლითიუმის მოთხოვნა საგრძნობლად გაიზარდა. 2021 წელს მსოფლიოში დაახლოებით 95,000 ტონა ლითიუმი იქნა მოხმარებული, ხოლო 2024 წლისთვის ეს რაოდენობა 205,000 ტონას გადასცდა. პროგნოზით, 2040 წლისთვის ეს მაჩვენებელი 900,000 ტონას გადააჭარბებს.
მოთხოვნის ზრდის მთავარი მამოძრავებელი ელექტრომობილებისთვის საჭირო ბატარეებია.
ადგილობრივების თქმით, ამ სწრაფი ზრდის ფონზე მათთვის ზიანი ეკოლოგიური თვალსაზრისითაც გაზრდილია.
ამ კითხვამ წამოიჭრა: ხომ არ ქმნის დექარბონიზაციის გლობალური ცდა სხვა, ახალ ეკოლოგიურ პრობლემას?
ჩილე ლითიუმის მსოფლიოს ერთ-ერთი უმსხვილესი მწარმოებელია ავსტრალიის შემდეგ. 2023 წელს ქვეყანამ წარადგინა ეროვნული სტრატეგია ლითიუმისთვის, რომელიც ითვალისწინებს ინდუსტრიის ნაწილობრივ ნაციონალიზაციას და კერძო ინვესტიციების წახალისებას.
ფინანსთა მინისტრის თქმით, წარმოება 2030 წლისთვის 70%-ით გაიზრდება, თუმცა სამთო სამინისტრო ამბობს, რომ კონკრეტული მიზანი ჯერ არ არის განსაზღვრული.
2024 წელს მნიშვნელოვანი წერტილი მოვიდა: იგეგმება სანქცირებული ერთობლივი საწარმო კომპანია SQM-სა და სახელმწიფო კომპანია Codelco-ს შორის, რომელიც საშუალებას მისცემს წლიურად გამოიღონ მინიმუმ 2.5 მილიონი მეტრიკული ტონა ლითიუმის ექვივალენტი და გააგრძელონ წარმოება 2060 წლამდე.
ჩილეს მთავრობა ამ გეგმებს აფასებს როგორც გლობალური კლიმატური ცვლილებების წინააღმდეგ ბრძოლის ნაწილს და სახელმწიფოსთვის შემოსავლის წყაროს.
კომპანიები, როგორიცაა SQM, ძირითადად მარილის ქვეშ არსებული მარილის ხსნარიდან (ბრაინის) ლითიუმს აწარმოებენ, რის შედეგადაც დიდი რაოდენობის წყალი აიღება, რაც ამ მშრალ რეგიონში კიდევ უფრო ამწვავებს წყლის დეფიციტს.
ფავიოლა გონსალესი, ადგილობრივი მოსახლეობის ბიოლოგი, რომელიც მუშაობს ლოს ფლამენკოსის ეროვნულ დაცულ ტერიტორიაზე, ატაკამის უდაბნოში, თვალს ადევნებს როგორ იცვლება ეკოსისტემა.
„ტბორები ახლა მცირეა,“ ამბობს იგი. „შევამჩნიეთ, რომ ფლამინგოების გამრავლება შემცირდა.“
მისი თქმით, ლითიუმის მოპოვება ზიანს აყენებს თევზებისა და მიკროორგანიზმების პოპულაციას, რომლებზეც წვრილი ფრინველები იმარხავენ – დაზიანებულია მთელი საკვები ჯაჭვი.
ის მიუთითებს ადგილს, სადაც პირველად 14 წელში წელს ფლამინგოს ბარტყები გამოიჩინა – რაც გადააბრალა წყლის მოხმარების მცირედ შემცირებას 2021 წელს, თუმცა დასძენს: „ეს საკმარისი არ არის.“
ანდების ქვეშ არსებული მიწისქვეშა წყლები მინერალებით მდიდარია და ძალიან ნელა ღრმავდება. „თუ ბევრს ვეღებთ და ცოტა მოდის, ატაკამის მარილის სავანა ვერ გადაიტანს ამ დატვირთვას.“
შინაური მცენარეებიც კი ზიანდება. კვლევის თანახმად, რომელიც 2022 წელს გამოაქვეყნა ამერიკის ბუნებრივი რესურსების დაცვის საბჭომ, ადგილობრივმა კომპანიამ SQM-მა უკვე 2013 წელს გამოიწვია ერთ მესამედზე მეტი ადგილობრივი კარობის (Algarrobo) ხეების ნელ-ნელა გახმობა.
პრობლემა ჩილეს ფარგლებს სცდება. მეცნიერების აზრით, ლითიუმის მოპოვება იწვევს „ეკოლოგიური ძალზედმეტობის“ პირობებს და შეიძლება შეამციროს ჭაჭა და წყლის ხელმისაწვდომობა ადამიანებისთვის და ბიომრავალფეროვნებისთვის.
თუმცა ექსპერტებმა ასევე შენიშნეს, რომ დარწმუნებულად მტკიცდება ზიანის მასშტაბების დადგენა რთულია.
სამთო მოპოვებას, ბუნებრივია, მოყვება ეკოლოგიური ზიანი. „რთულია წარმოვიდგინოთ რამე აქტივობა, რომელიც ბუნებაზე უარყოფითად არ აისახება,“ ამბობს კარენ სმიტ სტეიგენი, პოლიტოლოგიის პროფესორი გერმანიაში, რომელიც ლითიუმის მოპოვების გავლენებს სწავლობს.
თუმცა მისი თქმით, კომპანიებს შეეძლოთ თავიდანვე შეემუშავებინათ ზიანის შემცირების გეგმა და ადგილობრივი მოსახლეობა პროცესში ჩაერთოთ. მაგალითად, სანამ დაიწყებოდა ლითიუმის მოპოვება, კომპანიებს შეეძლოთ აწარმოებინათ სოციალური ზემოქმედების ანალიზი.
SQM აცხადებს, რომ ახლა უკვე ცდილობს ადგილობრივებთან კომუნიკაციას და ატარებს გარემოზე ზემოქმედების შეფასებებს. კომპანიის წარმომადგენელის თქმით, ისინი ატარებენ სპეციალურ პროექტებს, რათა მოძებნონ ტექნოლოგიები, რომლებიც 50%-ით შეამცირებს წყლის მიღებას და ამავდროულად გაზრდის ლითიუმის წარმოებას. ლაბორატორიული შედეგები უკვე აჩვენებს წყლის მილიონზე მეტი კუბური მეტრის აღდგენას.
თუმცა ადგილობრივი მოსახლეობა სკეპტიკურადაა განწყობილი. ისინი შიშობენ, რომ მათი ტერიტორია ექსპერიმენტებად იქცა და არავინ იცის როგორ გადაიტანს ბუნება ახალი ტექნოლოგიის ზემოქმედებას.
სარა პლაზა, იგივე თემიდან, სადაც რაკელი ცხოვრობს, ამბობს, რომ ჯერ კიდევ 2005 წლიდან შენიშნეს წყლის დონის კლება, მაგრამ კომპანიებმა მოპოვება არ შეაჩერეს.
თავის გამოხატვისას სარა ცრემლებს ვერ იკავებს: „მარილები ლითიუმს აწარმოებენ, მაგრამ ერთ დღეს ეს დასრულდება. და მაშინ რა ელის აქაურ ხალხს?“
სერხიო კუბლიოსი, მათი თემის თავმჯდომარე, ამბობს, რომ წყლის დეფიციტის გამო მოუწიათ წყალმომარაგების და ელექტროფიკაციის სისტემის სრულად შეცვლა. ისიც ეთანხმება, რომ ყველაზე დიდი დამნაშავე ლითიუმის მოპოვებაა.
„გადაწყვეტილებები დედაქალაქ ახალ სანტიაგოში მიიღება, ჩვენგან შორს,“ ამბობს იგი. „თუ პრეზიდენტს მართლა სურს კლიმატის ცვლილებასთან ბრძოლა, პირველ რიგში უნდა მოვისმინოთ ისინი, ვინც ათასწლეულობებია ამ მიწაზე ცხოვრობს.“
მისი საზოგადოება საწარმოებისგან გარკვეულ სარგებელს იღებს, თუმცა ფრთხილობს მომავალ ექსპანსიასთან. მისი თქმით, ახალი ტექნოლოგიების დანერგვა ადგილობრივ გარემოზე ზემოქმედების შესამცირებლად მნიშვნელოვანია, თუმცა ეს არ შეიძლება გეგმებში მონაწილეობიის გარეშე მოხდეს – საზოგადოებაში, რაც უშუალოდ დაზარალდება.
ჩილეს მთავრობა აცხადებს, რომ მიმდინარეობს მუდმივი დიალოგი ადგილობრივებთან და ისინი კოდელკო–SQM–ის ახალ თანამშრომლობაში მონაწილეობდნენ და განიხილეს ტექნოლოგიები, წყლის ფაქტორები და თემის დახლოება.
სახელმწიფო ხაზს უსვამს, რომ ლითიუმის მაღალი ღირებულება განახლებად ენერგიაზე გადასვლის კონტექსტში ეკონომიკის განვითარების ახალი შესაძლებლობებს ქმნის.
თუმცა სერხიო კვლავ ფიქრობს, რომ ისინი ‘ექსპერიმენტის საგნებად’ იქცნენ. მისი თქმით, თუ ახალი ტექნოლოგიები ნეგატიურ ზემოქმედებას იქონიებს, ისინი ყველაფერს გააკეთებენ „თემის დასაცავად და დავიწყების თავიდან ასაცილებლად.“
ატაკამის მარილის სავანა გლობალური დილემის მაგალითია: კლიმატური ცვლილებები გლობალურად იწვევს გვალვებს და ამინდის ცვლილებებს. თუმცა ერთ-ერთი გადაწყვეტა, რომელსაც მსოფლიო იყენებს – ადგილობრივ მოსახლეობის აზრით – კიდევ უფრო ამწვავებს პრობლემებს.
ზოგი ლითიუმის მოპოვებას ამართლებს ეკონომიკური სარგებლის გამო – სამუშაო ადგილები და ინფრასტრუქტურა, თუმცა პროფესორი სტეიგენი ამბობს, რომ მრავალ ინდიჯენურ თემს ეს არ აინტერესებს, და ეს მიუზუჩებლად ცვლის მათ ტრადიციულ ეკონომიკას და საცხოვრებელ პირობებს.
ჩილეში, თანაუგრძნობ ხალხს, ვისაც არც მეტი ფული და არც კლიმატის დაცვის წინააღმდეგობა არ სურს. კითხვა კი მხოლოდ ეს არის: რატომ ვიხდით ფასს მხოლოდ ჩვენ?
„ქალაქებისთვის ალბათ კარგია ლითიუმი,” ამბობს რაკელი, “მაგრამ ჩვენ ზიანს გვაყენებს. ასე არ გვიცხოვრია.”
ფავიოლა ამბობს: „უნდა შევამციროთ ყველამ ემისიები“. მისი თქმით, განვითარებულ ქვეყნებში ენერგიის მოხმარება ბევრად მეტია, ვიდრე სამხრეთ ამერიკელ ინდიგენურ თემებში.
„ელექტრო მანქანები ევროპელებისა და ამერიკელებისთვის იქნება, არა ჩვენთვის. ჩვენი ნახშირბადის ნაკვალევი ბევრად მცირეა. მაგრამ წყალს ჩვენ გვაქვს წაყვანილი. ჩვენი წმინდა ფრინველებია მოსპობილი.“
