ჰელენი მხოლოდ 17 წლის იყო, როდესაც ბანდებმა თავდასხმა განახორციელეს მის მეზობლად ჰაიტის დედაქალაქ პორტ-ო-პრენსში. ის გესლიანად ეფერება მუხლზე მშვიდად მძინარე ჩვილს და ყვება, როგორ მოიტაცეს მას იარაღიანი მამაკაცები, როცა გაქცევას ცდილობდა, და შემდეგ ორი თვის განმავლობაში ტყვეობაში ჰყავდათ.
“მათ ყოველდღე მცემდნენ და მაუპატიურებდნენ, სხვადასხვა მამაკაცები. მათი სახელებიც კი არ ვიცოდი, ნიღბები ჰქონდათ. ზოგიერთი მოქმედება იმდენად სასტიკი იყო, რომ თქმა მიჭირს”, — ამბობს ახალგაზრდა ქალი, რომლის სახელი შეცვლილია მისი ანონიმურობის დასაცავად. “დავრჩი ორსულად. მეუბნებოდნენ, რომ აბორტი გამეკეთებინა, მაგრამ ვუთხარი — ‘არა’. ეს შეიძლება ერთადერთი შვილი იყოს, რაც ოდესმე მეყოლება”.
ჰელენი მოახერხა გაქცევა, როცა ბანდა ტერიტორიისთვის ბრძოლაში ჩაიძირა. ახლა ის 19 წლისაა და უკვე ერთი წელია, რაც ქალაქის გარეუბანში მდებარე უსაფრთხო სახლში შვილს ზრდის.
ეს სახლი მინიმუმ 30 გოგონასა და ახალგაზრდა ქალს ასახელებს, რომლებიც ფერად ოთახებში ორ სართულიან საწოლებზე იძინებენ.
ჰელენი ყველაზე უფროსია მათ შორის, ვინც გაუპატიურებას გადაურჩა. უმცროსი მხოლოდ 12 წლისაა — ის ლურჯი კაბით აივანზე ცეკვის დროს აშკარად ბევრად უმცროსად ჩანს, რაც გამოწვეულია შიმშილით გამოწვეული ზრდის შეფერხებით. თანამშრომლები ამბობენ, რომ ის მრავალჯერ იქნა გაუპატიურებული.
ჰაიტიში სექსუალური ძალადობა იზრდება, რადგან შეიარაღებული ბანდები აგრძელებენ პორტ-ო-პრენსის ფარგლებს გარეთ გავრცელებას.
კარიბის ზღვის ამ ქვეყანას კრიზისი ახალი დონით შეეხო 2021 წელს, როდესაც პრეზიდენტი ჟოვანელ მოიზი მოკლეს. მას შემდეგ ბანდების ძალადობა უკონტროლოდ გავრცელდა.
ძნელია სექსუალური ძალადობის მასშტაბის ზუსტი განსაზღვრა. ორგანიზაცია “ექიმები საზღვრებს გარეშე” (MSF) პორტ-ო-პრენსის ცენტრში პროვაზობს კლინიკას ქალებისთვის, რომლებიც სექსუალურ ძალადობას გადაურჩნენ. პრესასთან გამოტანილი მონაცემებით, პაციენტების რაოდენობა 2021 წელთან შედარებით თითქმის გაორმაგდა.
ბანდები ხშირად მთლიან უბნებში შედიან, კლავენ ათეულობით ადამიანს, ჯგუფურად აუპატიურებენ ქალებსა და გოგონებს, რაც უკვე სისტემურ და სტრატეგიულ ძალადობას წარმოადგენს მოსახლეობის დამორჩილების მიზნით.
BBC-მა გასაუბრება მოაწყო ბანდების ლიდერებთან, რომლებმაც პასუხისმგებლობის აღებაზე უარი განაცხადეს და თქვეს, რომ თავიანთ წევრებს ვერ აკონტროლებენ და სახელმწიფოს წინააღმდეგ ბრძოლას „ვალდებულებად“ მიიჩნევენ.
MSF-ის მისიის ხელმძღვანელი ჰაიტიზე, დიანა მანილა აროიო ამბობს: “2021 წლის შემდეგ პაციენტები უფრო რთულ ისტორიებს გვიყვებიან. თავდამსხმელთა რაოდენობა ზოგჯერ 20-ს აღემატება. ბევრ მათგანს იარაღით ემუქრებიან ან თავგაფეთქებულს ტოვებენ”.
ქალები კი უფრო ხშირად ამბობენ, რომ თავდამსხმელები არასრულწოვანები იყვნენ.
ქალაქის მეორე უბანში, ოთხი ქალი — ასაკით 20-დან 70 წლამდე — ჰყვება, როგორ გაუპატიურეს მათ ოჯახის წევრების თვალწინ.
“როცა უბანში დაბრუნდი, დედაჩემი, მამაჩემი და და უკვე მკვდრები იყვნენ. მათი სხეულები სახლში დაწვეს”, — თქვა ერთმა მათგანმა. “შემდეგ ბანდელებმა მე და 6 წლის შვილიც გაგვაუპატიურეს. ჩემი ძმაც ჩვენს თვალწინ მოკლეს”.
სხვა ქალების ისტორიებიც მსგავსია: მკვლელობა, გაუპატიურება, სახლის დაწვა.
სექსუალური ძალადობა მხოლოდ ერთია ჰაიტის კრიზისის მახასიათებლებს შორის. გაეროს მონაცემებით, მოსახლეობის 10%-მა — დაახლოებით 1.3 მილიონმა ადამიანმა — სახლი დატოვა, ხოლო ნახევარი ქვეყანა შიმშილის ზღვარს მიღმაა.
2021 წლიდან ჰაიტს არჩეული მმართველი არ ჰყავს. ქვეყანას დროებითი პრეზიდენტის საბჭო და პრემიერ მინისტრები მართავენ.
ბანდებმა ალიანსები შექმნეს არა ერთმანეთის, არამედ სახელმწიფოს წინააღმდეგ. ვითარება სულ უფრო მძიმდება და 2025 წლის პირველ ნახევარში 4,000-ზე მეტი ადამიანი დაიღუპა, რაც თითქმის წელი-წლის მაჩვენებელს უახლოვდება.
ბანდებმა დედაქალაქის 90% აიღეს კონტროლში — არეალები, ვაჭრობის მარშრუტები და ინფრასტრუქტურა მათ ხელში გადავიდა, მიუხედავად გაეროს მხარდაჭერილი, კენიის ხელმძღვანელობით მოქმედი მისიის ძალისხმევისა.
BBC შეუერთდა საერთაშორისო ძალას პატრულირების დროს, თუმცა მალევე მათი ჯავშანტექნიკის საბურავი მიზანში ამოღეს და ოპერაცია შეწყდა.
ექსპერტების თქმით, ბანდები მარტივად იძენენ ძლიერ შეიარაღებას და ინარჩუნებენ უპირატესობას. ჰაიტის ხელისუფლებამ სავარაუდო კონტრაქტები გააფორმა კერძო სამხედრო კომპანიებთან, მათ შორის ამერიკულთან, რომლებიც დრონებით უტევენ ბანდების ლიდერებს.
BBC-ს ჩვენეს ვიდეო, სადაც მტკიცებით, ერთ-ერთი ლიდერი, ტი ლაპლი, შეტევების სამიზნე გახდა — მისი მდგომარეობა კრიტიკულია, თუმცა ეს ინფორმაცია დადასტურებული არაა.
მიუხედავად მცდელობისა, დედაქალაქის ქუჩებში შიში კვლავ დომინანტურია. ზოგ უბანში მცხოვრებნი საკუთარი უსაფრთხოების დაცვაზე გადავიდნენ, მკვეთრად გაიზარდა იარაღით აღჭურვილი ახალგაზრდების რაოდენობა.
“არ დავრთავთ ნებას, რომ აქ მოვიდნენ, დაგვხოცონ, ყველაფერი წაგვართვან, მანქანები და სახლები დაწვან”, — ამბობს კაცი, რომელიც საკუთარ თავს მაიკს ეძახის.
მისი ჯგუფი ქალაქის ბაზრობის მოქცეულ ტერიტორიას იცავს ბანდებისგან. ის ჰყვება, რომ ბანდები ბიჭებს ფულს აძლევენ ჯგუფში შემოსასვლელად და საბლოკო საგუშაგოებს აყალიბებენ, სადაც გამვლელებისგან ფულს ითხოვენ.
„რა თქმა უნდა, ყველას ეშინია. ჩვენ მარტონი ვართ დაცვის ხაზზე, როცა ქალებსა და ბავშვებს ვცდილობთ დავიცვათ. ვიცით, რომ შემდეგი შესაძლოა ჩვენი უბანი იყოს“.
ჰუმანიტარული ორგანიზაციები აღნიშნავენ, რომ კრიზისი განსაკუთრებით ქალებს აზიანებს, რადგან ისინი განიცდიან როგორც სექსუალურ ძალადობას, ისე იძულებით გადაადგილებას.
გაეროს მსოფლიო სასურსათო პროგრამის რეგიონული დირექტორის, ლოლა კასტროს თქმით, პორტ-ო-პრენსი “დედამიწაზე ყველაზე საშინელი ადგილია ქალისთვის”.
დახმარების შემცირება ამ გარემოში ქალებზე კიდევ უფრო მეტად მოქმედებს. ჰაიტი დიდი ხანია USAID-ის დახმარებაზეა დამოკიდებული, თუმცა დონალდ ტრამპის ადმინისტრაციამ ეს დაფინანსება მნიშვნელოვნად შეამცირა.
ივნისის ვიზიტის დროს, WFP უკვე ავრცელებდა აშშ-სგან დაფინანსებული საკვების ბოლო რესურსებს.
საკვების მიწოდება ქალებს ქუჩაში გასვლის გარეშეც აძლევს გადარჩენის შანსს, ამბობს კასტრო.
ჰუმანიტარ მუშაკებს ასევე ეშინიათ, რომ დახმარების შემცირება ისეთ თავშესაფრებსაც შეეხება, როგორიცაა ის, სადაც ჰელენი ცხოვრობს.
MSF-ის დიანა მანილა აროიო ამბობს, რომ შეამცირდა კონტრაცეპტივების დაფინანსებაც, მაშინ როცა მათი ბევრი პაციენტი უკვე დედაა — ზოგიც 18 წლამდეც კი.
ჰელენი და სხვა ქალები უსაფრთხო სახლში ხშირად ერთობლივად ატარებენ დროს აივნიდან ქალაქის ხედვის მონახვაზე.
მაგრამ ბევრ მათგანს ეშინია სახლიდან გასვლის. ჰელენიც არ იცის, როგორ უზრუნველყოფს ქალიშვილის მომავალს.
“ყოველთვის ვოცნებობდი სკოლაში სიარულზე, განათლებაზე და საკუთარი თავის განვითარებაზე. ვიცოდი, რომ ოდესმე დედა გავხდებოდი — უბრალოდ, არასოდეს მეგონა, რომ ასე ადრე”.
