მსოფლიოს უმაღლესმა სასამართლომ – გაეროს საერთაშორისო სასამართლომ ჰააგაში – მიიღო ისტორიული გადაწყვეტილება, რომელმაც გზა გაუხსნა სახელმწიფოებს, კლიმატის ცვლილების გამო ერთმანეთს სასამართლოში უჩივლონ. ეს შესაძლოა მოიცავდეს ისეთ საკითხებსაც, როგორიცაა ისტორიული გამონაბოლქვი, რაც პლანეტის დათბობას ხელს უწყობს.
სასამართლოს მოსამართლემ აღიარა, რომ რთული იქნება განსაზღვრა, კონკრეტულად რომელ ქვეყანას რა წილი მიუძღვნა კლიმატის ცვლილებაში. მიუხედავად იმისა, რომ სასამართლოს დასკვნა იურიდიულად სავალდებულო არ არის, იურისტები მიიჩნევენ, რომ მას შესაძლოა გლობალური გავლენა ჰქონდეს.
ამ გადაწყვეტილებას გამარჯვებად აღიქვამენ ის ქვეყნები, რომლებიც განსაკუთრებით დაუცველები არიან კლიმატის ცვლილების წინაშე. ისინი სასამართლოს მას შემდეგ მიმართეს, რაც საერთაშორისო მოქმედებების ნაკლებობამ ხელი ჩამოიღეს.
დასაწყისი ამ უპრეცედენტო საქმის იყო შინაგანი ინიციატივა ახალგაზრდა იურისტებისგან, რომლებიც დაბალმდებარე წყნარი ოკეანის კუნძულებიდან არიან. მათ 2019 წელს წამოიწყეს იდეა, რომლის შედეგადაც საქმე საერთაშორისო სამართლებრივ დონემდე მივიდა.
ერთ-ერთი მათგანი, სიოსიუა ვეიკუნე ტონგადან, ჰააგაში იმყოფებოდა გადაწყვეტილების მოსასმენად. მან BBC-ს განუცხადა: “სიტყვები არ მყოფნის, იმდენად ამაღელვებელი მომენტია. ემოციებით ვართ სავსე. ეს გამარჯვება ჩვენს საზოგადოებებს ჩვენ სამშობლოში ვუბრუნებთ.”
ფლორა ვანომ ვანუატუდან დასძინა: “დღეს ღამით მშვიდად დავიძინებ. ჩვენი ტანჯვა, გამძლეობა და მომავლის უფლება აღიარეს.”
საერთაშორისო სასამართლოს გადაწყვეტილებებს ხშირად იცავენ ხელისუფლებები, წარსულში მსგავსი პრეცედენტები უკვე ყოფილა — მაგალითად, ბრიტანეთმა ხელი მოაწერა ჩაგოსის კუნძულების მაურიციუსისთვის დაბრუნებას.
კლიმატის სამართლის სფეროს იურისტი ჯოი ჩოუდჰარი განმარტავს: “ეს ისტორიული გადაწყვეტილება ნიშნავს, რომ კლიმატური ზემოქმედების მსხვერპლებს უფლება აქვთ მიიღონ კომპენსაცია.”
ბრიტანეთის საგარეო უწყებამ განაცხადა, რომ მათ ყურადღებით სწავლობენ სასამართლოს მოსაზრებას და ამასთანვე განაცხადეს: “კლიმატის ცვლილება რჩება როგორც ბრიტანეთის, ასევე მსოფლიოს პრიორიტეტულ საკითხად. მიგვაჩნია, რომ არსებული საერთაშორისო შეთანხმებები – მათ შორის პარიზის ხელშეკრულება – საკმარისია.”
სასამართლომ დაადგინა, რომ განვითარებად ქვეყნებს აქვთ უფლება მოითხოვონ ზარალის ანაზღაურება კლიმატის ცვლილებით გამოწვეული შედეგებისთვის, როგორიცაა დაზიანებული შენობები და ინფრასტრუქტურა.
მაგალითად, თუ დადგინდება, რომ კონკრეტული ექსტრემალური კლიმატური მოვლენები გამოწვეული იყო კლიმატის ცვლილებით, მაშინ დაზიანებულ ქვეყანას ექნება უფლება მოითხოვოს კომპენსაცია. თუმცა, წესი იქნება, რომ ყოველ such შემთხვევაში ინდივიდუალურად განიხილება.
სასამართლომ ასევე დაადგინა, რომ მთავრობებს ეკისრებათ პასუხისმგებლობა საკუთარ ტერიტორიებზე საქმიან ვაშინგტონის ბიზნესებზე — ეს ნიშნავს, რომ თუ ისინი აფინანსებენ ან არეგულირებენ ნავთობისა და ბუნებრივი აირის ახალ პროექტებს, შესაძლოა ეს მათი ვალდებულებების დარღვევად შეფასდეს.
განვითარებულ ქვეყნებზე უკვე იწყებენ მუშაობას ამ გადაწყვეტილების საფუძველზე ახალი საქმეების დასაწყებად, რათა მიიღონ კომპენსაცია წარსულში გაწეული ზიანისთვის. თუმცა, საქმეს მხოლოდ იმ ქვეყნის მიმართ შეუძლიათ შეიტანონ, ვინც გააზიარა საერთაშორისო სასამართლოს იურისდიქცია – ეს მოიცავს ბრიტანეთს, მაგრამ არა აშშ-ს ან ჩინეთს.
მიუხედავად ამისა, სასამართლოს აზრის საფუძველზე სარჩელი წარდგენილი შეიძლება იყოს როგორც საერთაშორისო, ასევე ადგილობრივ სასამართლოებშიც. მაგალითად, შესაძლოა საკითხი აშშ-ის ფედერალურ სასამართლოში განიხილონ.
დარჩა კითხვა – დაემორჩილებიან თუ არა სახელმწიფოები საერთაშორისო სასამართლოს აზრს. როგორც კლიმატური სამართლის ბარისტერი ჰარჯ ნარულა აღნიშნავს: “საერთაშორისო სასამართლო გეოპოლიტიკურ რეალობაზეა დამოკიდებული – მას არ აქვს უფლებადაცვითი მექანიზმები. მისი წარმატება დამოკიდებულია სახელმწიფოების ნებაზე.”
თეთრი სახლის წარმომადგენელმა BBC-ს განუცხადა, რომ პრეზიდენტი ტრამპი და ადმინისტრაცია კვლავაც ემხრობა ამერიკის ინტერესების დაცვის პრინციპს.
მანამდე, კლიმატის დასის ლონდონის ოფისის ადვოკატმა ჯენიფერ რობინსონმა განაცხადა: “ეს დიდი გამარჯვებაა კლიმატურად დაუცველი ქვეყნებისათვის და ვანუატუსათვის, რომელმაც ეს საქმე წაიყვანა. ეს ცვლის კლიმატის სამართლებრივი ბრძოლის მიმართულებას.”
„ნეიჩერში“ გამოქვეყნებული ანალიზის თანახმად, 2000-დან 2019 წლამდე კლიმატის ცვლილებამ მსოფლიოს 2.8 ტრილიონი დოლარის ზარალი მიაყენა – ანუ საათში 16 მილიონი დოლარის ზარალი.
დეკემბერში სასამართლო სხდომაზე, რამდენიმე წყნარი ოკეანის კუნძულელი მოწმობდა, რომლებიც დაბალი ზღვის დონის აწევის გამო იძულებული შეიქმნენ საცხოვრებელი ადგილი დაეტოვებინათ.
მარშალის კუნძულებმა სასამართლოს განუცხადეს, რომ მათ ქვეყნის კლიმატურ ცვლილებაზე ადაპტირებისთვის 9 მილიარდი დოლარი სჭირდებათ.
“ეს 9 მილიარდი დოლარი არ გვაქვს. ჩვენ არ გვიმიყვანია დედამიწა ამ მდგომარეობამდე, თუმცა იძულებული ვართ, განვიხილოთ დედაქალაქის გადაადგილება,” – დასძინა წარმომადგენელმა.
დამატებითი და სიღრმისეული ინფორმაცია BBC-ის კლიმატის რედაქტორისგან შეგიძლიათ მიიღოთ Future Earth-ის საინფორმაციო ბიულეტენში.
