მთელი სამხრეთ-აღმოსავლეთი აზიის რეგიონში გახმაურებული დაპირისპირების უკან ტაილანდსა და კამბოჯას შორის საუკუნოვანი ურთიერთობები დგას. ორივე ქვეყანა საერთო, ხანგრძლივ და ხშირ შემთხვევაში გაუკვლეველ ტყიან საზღვარს იზიარებს, სადაც რამდენიმეჯერ მოხდა სერიოზული შეტაკებები. განსაკუთრებით სისხლიანი იყო 2008 და 2011 წლების პერიოდი, როდესაც 40 ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა კონფლიქტს.
მიუხედავად მომხდარის სიმძიმისა, წარსულში კონფლიქტები შედარებით მალე განიმუხტა. მაგალითად, 2024 წლის მაისში, როდესაც კამბოჯელი ჯარისკაცი დაიღუპა, ორივე მხარე აქტიურად ცდილობდა დაძაბულობის განეიტრალებას და მაღალი რანგის სამხედრო შეხვედრები გაიმართა.
თუმცა ვითარება 24 ივლისს მკვეთრად გამწვავდა. ტაილანდის ხელისუფლების თქმით, ინციდენტის შედეგად 12 ადამიანი დაიღუპა, რომელთაგანაც მხოლოდ ერთი იყო სამხედრო. კამბოჯის მხარემ დაღუპულების რაოდენობა ჯერ არ დაადასტურა.
დაპირისპირება თავდაპირველად მაშინ დაიწყო, როდესაც მინდორში გადამალულ ნაღმზე აფეთქების შედეგად ხუთი ტაილანდელი ჯარისკაცი დაშავდა. თუმცა, კონფლიქტი მალევე გადაიზარდა ფართომასშტაბიან დაპირისპირებაში.
მიზეზები კრიზისის კულმინაციის მიღმა უფრო ღრმად უნდა ვეძებოთ. გასულ თვეში კამბოჯის ვეტერანმა ლიდერმა ჰუნ სენმა გამოაქვეყნა სატელეფონო საუბარი ტაილანდის პრემიერ-მინისტრ პაეტონგტარნ შინავატრასთან. ეს უჩვეულო და დამამცირებელი ნაბიჯი უდიდესი სკანდალის მიზეზი გახდა, რადგან პრემიერ-მინისტრმა იგი სატელეფონო ზარში “ძიად“ მოიხსენია და საკუთარი ლიდერების მიმართ კრიტიკაც გამოთქვა. მედიაში მასობრივი გაღიზიანება მოჰყვა, რომლის შედეგადაც იგი პრემიერ-მინისტრობის მოვალეობის შესრულებას ჩამოშორდა, ხოლო ტაილანდის საკონსტიტუციო სასამართლო მის გადაყენებაზე მსჯელობს.
ბევრისთვის მოულოდნელი იყო, რომ ჰუნ სენმა ასე საჯაროდ და მკვეთრად გაწყვიტა ორმხრივი მეგობრობა, რომელიც მის ოჯახსა და ტაილანდის ყოფილი პრემიერ-მინისტრის ტაქსინ შინავატრას ოჯახს შორის ათწლეულებია არსებობს. პაეტონგტარნის მიმართ დიდი კრიტიკა წამოვიდა – იგი იმედოვნებდა, რომ მამამისის, ტაქსინის ჰუნ სენთან მეგობრობა კონფლიქტურ საკითხებს გააგვარებდა.
წარსულში სწორედ ამ ურთიერთობაზე აპელირებენ ტაქსინის ოპონენტები, რომლებიც მას კამბოჯის ინტერესებზე ორიენტირებაში ადანაშაულებენ. 2014 წელს, როდესაც მისი და იინგლაქ შინავატრა სამხედრო გადატრიალებით ჩამოაგდეს, ჰუნ სენმა მისი მომხრეებს კამბოჯაში თავშესაფარი მისცა.
ორი ქვეყანა ჩრდილოვანი სფეროებითაც თანამშრომლობდნენ. 2023 წლის ნოემბერში ტაილანდმა ექვსი კამბოჯელი დისიდენტი პატარასთან ერთად კამბოჯას გადასცა, სადაც ისინი დაუყოვნებლივ დააპატიმრეს, მიუხედავად იმისა, რომ გაეროს მიერ ლტოლვილებად იყვნენ აღიარებულნი. 2020 წელს კი ახალგაზრდა ტაილანდელი აქტივისტი ვანჩალერმ სატსაქსიტი, რომელიც კამბოჯაში იმყოფებოდა, გამტაცებლების ხელში გაუჩინარდა – სავარაუდოდ ტაილანდელი სპეცსამსახურების მიერ. 2024 წლის იანვარში კი ბანგკოკში დღის ცის ქვეშ კამბოჯის ოპოზიციის ლიდერის მკვლელობას აქტივისტები ორმხრივ უშიშროებრივ შეთანხმებას უკავშირებენ.
ამ ფონზე, სატელეფონო საუბრის გაჟონვამ შინავატრას ოჯახი სრულად გამოიწირა. როგორც ტაქსინის, ისე პაეტონგტარნის რეაქცია ღალატის განცდას ასახავს. მომხდარმა ქვეყნებს შორის მკვეთრი სიტყვიერი დაპირისპირება გამოიწვია, რომელიც უკვე ქმედით ღონისძიებებსაც მოედო.
ტაილანდის პოლიციამ გამოძიება დაიწყო კამბოჯის შავბაზარზე მოქმედ ბიზნეს ფიგურებზე, რომლებიც ეჭვმიტანილები არიან აზარტული თამაშებისა და თაღლითური ცენტრების მართვაში. ამავდროულად, მილიარდობით დოლარის სავაჭრო ბრუნვა შეჩერდა.
საზღვარზე ვითარება ისევ დაძაბულია და არსებობს რისკი, რომ არმიებს შორის დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდეს. ჰუნ სენი კი, ნაცვლად იმისა, რომ მხარეებს შორის კომპრომისზე წავიდეს, სულ უფრო უარყოფითად მოქმედებს მდგომარეობაზე. ის ამტკიცებს, რომ ფლობს საიდუმლო დოკუმენტებს, რომლებიც ტაქსინს სერიოზულ ბრალდებებს წაუყენებს, მათ შორის ტაილანდის მონარქიის შეურაცხყოფას, რაც ქვეყანაში მძიმე სასჯელს ითვალისწინებს.
როგორც პასუხი – ტაილანდმა კამბოჯელი ელჩი გააძევა და საკუთარი ელჩი უკან გამოიწვია, რაც კიდევ ერთი ნაბიჯია კონფლიქტის ესკალაციისკენ.
ამ დროისთვის არც ერთი მხარე არ აჩვენებს მზადყოფნას უკან დახევისთვის. კამბოჯაში მოქმედი პრემიერ-მინისტრი ჰუნ მანეტი მამამისის – ძლიერი ლიდერის – შვილია, თუმცა ჯერჯერობით lacking საკუთარი პოლიტიკური ძალა. თავის მხრივ, ჰუნ სენი თითქოს ცდილობს განამტკიცოს ეროვნული იმიჯი კონფლიქტში რზინადობით.
ტაილანდის მხრიდან კი, შერყეული კოალიციური მთავრობა, რომელსაც შინავატრას პარტია უდგას სათავეში, ცდილობს ეკონომიკური სიდუხჭირის ფონზე ვაშინგტონის სანქციებს გაუმკლავდეს და ასეთ ფონზე სისუსტის ჩვენება კამბოჯასთან მიმართებაში დიდად საფრთხილოა.
კამბოჯის ეკონომიკაც სირთულეებს განიცდის. პანდემიის შემდეგ სრულად ვერ აღდგა, ტურიზმი – მისი ერთ-ერთი ძირითადი სექტორი – მკვეთრად შემცირდა, განსაკუთრებით ჩინელი ტურისტების გამოტოვების ფონზე, რომელთაც შიშობენ, რომ შესაძლოა თაღლითურ ცენტრში იძულებით დაასაქმონ.
შეიძლება, ორივე ქვეყანას ჰყავს გამოცდილი პოლიტიკოსები – ტაქსინი და ჰუნ სენი – რომელთაც შეუძლიათ გამოსავლის პოვნა, როცა ამის სურვილი ექნებათ. საინტერესო იქნება, როგორ იმოქმედებს ამ კონფლიქტზე რეგიონული გაერთიანება – ასეანი. მისი ერთ-ერთი მთავარი მიზანი კი სწორედ კონფლიქტების პრევენცია იყო წევრებს შორის.
ისწავლიან თუ არა მხარეები წარსულის გაკვეთილებს და შეძლებენ კონფლიქტის განმუხტვას – ეს მომავლის საკითხია. მაგრამ კითხვად რჩება, რატომ გადაწყვიტა ჰუნ სენმა მეგობრობის დამწვარი და ასე მკვეთრი დაპირისპირების გზით სვლა? იქნებ ტაილანდის გადაწყვეტილებამ გაზარდოს ზეწოლა თაღლითურ ცენტრებზე? ან იქნებ ტაქსინის გეგმა – აზარტული თამაშების ლეგალიზაცია – კრძალავს კამბოჯის კაზინოების შემოსავალს?
ან იქნებ მიზეზი უფრო უბრალოა: აზიის ერთ-ერთი ყველაზე მოქნილი პოლიტიკური ლიდერის მაკიაველური სვლა, რომელმაც თავის გამქრალ გავლენიან მოკავშირეს განშორდა და ამავდროულად, საკუთარი ხალხის თვალში ეროვნული ინტერესების დამცველ გმირად წარმოაჩინა თავი.
