რამდენიმე დღის წინ, როცა სახლში საქმეებს ვაკეთებდი, ჩემი ყველაზე პატარა შვილი iPad-ს მივეცი, რომ გართული ყოფილიყო. თუმცა ცოტა ხანში უსიამოვნო გრძნობა დამეუფლა – არც მიმიფიქრებია, რამდენ ხანს იყენებდა ეკრანს ან რას უყურებდა. ამიტომ ვუთხარი, რომ უნდა გაეჩერებინა.
შემდეგ რაც მოხდა, იყო ნამდვილი ისტერიკა – ყვიროდა, მოთქვამდა, ეკრანს ებღაუჭებოდა და ცდილობდა, თავი დაეღწია ჩემთვის. აშკარად არ იყო ჩემი საუკეთესო მშობლური მომენტი და მისმა დაძაბულმა რეაქციამ შემაშფოთა.
ჩემი უფროსი შვილები უკვე სოციალური მედიის, ვირტუალური რეალობისა და ონლაინ თამაშების სამყაროში არიან, რაც არც თუ იშვიათად მაფიქრებინებს, რამდენად უსაფრთხოა ეს ყველაფერი. ხშირად ვუსმენ, როგორ ეუბნებიან ერთმანეთს „დროს მოვწყდეთ, გარეთ გავიდეთ“, რაც გულისხმობს ტექნოლოგიური მოწყობილობებისგან თავდასვენებას.
Apple-ის ყოფილი CEO, სթივ ჯობსი, რომელი iPad-ის გამოსვლას ხელმძღვანელობდა, თავისი შვილებისთვის იმ დროის ტექნოლოგიაზე ხელმისაწვდომობას არ აძლევდა. ბილ გეითსმაც განაცხადა, რომ შვილებს ტექნოლოგიებზე წვდომას ზღუდავდა.
ეკრანთან გატარებული დრო ხშირად უარყოფით მხარეებთან ასოცირდება – დეპრესიის ზრდა ახალგაზრდებში, ქცევითი პრობლემები და ძილის უკმარისობა. ცნობილი ნეირომეცნიერი, ბარონესა სიუზან გრინფილდი, აქამდეც ამბობდა, რომ ინტერნეტისა და კომპიუტერული თამაშების ხანგრძლივი გამოყენება თინეიჯერთა ტვინს ვნებს.
მაგრამ როგორც მაშინ ამბობდა, როგორც კლიმატის ცვლილების დასაწყისში არავინ იღებდა სერიოზულად საფრთხეებს, ასეა ახლა ეკრანის დროზეც – ბევრს არ სჯერა.
თუმცა დღეს ბევრმა სერიოზულად დაიწყო ამაზე ფიქრი, მაგრამ უარყოფითი მხარეების აქცენტირება შეიძლება სრულ სურათს არ ასახავდეს.
British Medical Journal-ის ერთმა რედაქციულმა სტატიამ აღნიშნა, რომ გრინფილდის განცხადებები არ იყო სამეცნიერო მტკიცებულებაზე დაფუძნებული და საზოგადოებას შეცდომაში შეჰყავდა.
ახლა, ბრიტანელი მეცნიერთა კიდევ ერთი ჯგუფი ამტკიცებს, რომ ეკრანის უარყოფით გავლენებზე საკმარისი სამეცნიერო მტკიცებულება არ არსებობს. იქნებ ვცდებით, როცა ვზღუდავთ შვილების წვდომას ტექნოლოგიებზე?
Bath Spa University-ის ფსიქოლოგიის პროფესორი, პიტ ეჩელსი, აღნიშნულ ჯგუფში ერთ-ერთი წამყვანი ფიგურაა. მან ასეულობით კვლევა გააანალიზა, რომელიც ეხებოდა ეკრანის დროზე ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ საკითხებს. თავის წიგნში “Unlocked: ეკრანის დროის რეალური მეცნიერება”, ის ამბობს, რომ ამ თემაზე არსებული მტკიცებულებები ხშირად დაბნეული და არასაკმარისად ზუსტია.
“ეკრანის დროის კატასტროფულ შედეგებზე კონკრეტული სამეცნიერო მტკიცებულება უბრალოდ არ არსებობს,” – წერს ის.
2021 წელს ამერიკის ფსიქოლოგთა ასოციაციის მიერ გამოქვეყნებული კვლევაც მსგავსი გზავნილით გამოირჩეოდა. 33 კვლევის ანალიზზე დაფუძნებული დასკვნა აჩვენებდა, რომ ეკრანის გამოყენებას ფსიქიკურ პრობლემებთან მხოლოდ სუსტი კავშირი ჰქონდა.
ხშირად დასახელებული მიზეზი – ლურჯი განათება ძილს აფერხებს – 2024 წლის 11 კვლევის ანალიზმა არ დაადასტურა როგორც ფასდაუდებელი ფაქტორი.
პროფესორი ეჩელსი ამბობს, რომ კვლევების დიდი ნაწილი ეყრდნობა თვითშეფასებებს, რაც ნაკლებად სანდოა – გამოკითხულები თავად აფასებენ, რამდენ ხანს იყენებდნენ ეკრანს და როგორ იგრძნობდნენ თავს.
გარდა ამისა, მისი თქმით, შესაძლოა ამ მონაცემებს სხვადასხვა გზით ვუკავშიროთ. მაგალითად, ზაფხულში როგორც ნაყინის გაყიდვები, ისე კანის კიბოს სიმპტომები იზრდება – თუმცა ერთი მეორეს არ იწვევს.
ერთმა კვლევამ, რომელიც ექიმის დაკვირვებით დაიწყო, გამოავლინა, რომ ახალგაზრდა პაციენტების ფსიქოლოგიური პრობლემები მეტწილად მარტოობის ხარისხზე იყო დამოკიდებული, ვიდრე უბრალოდ ეკრანზე გატარებულ დროზე.
პროფ. ეჩელსი ამატებს, რომ მნიშვნელოვანია ეკრანის დროის ტიპი – იყო ცნება, ინფორმაციული თუ უბრალოდ უარყოფითი შინაარსის ე.წ. “doomscrolling”. ინტერაქცია მეგობრებთან ან მარტო ყოფნა – ეს ყველაფერი გავლენას ახდენს შედეგზე.
აშშ-ისა და ბრიტანეთის მკვლევარებმა დააკვირდნენ 9-12 წლის ბავშვების 11,500 ტვინის სკანზე. აღმოჩნდა, რომ ეკრანის გამოყენებამ გარკვეული ცვლილებები გამოიწვია ტვინის ფუნქციურ კავშირში, მაგრამ არ იპოვეს მტკიცებულება იმის შესახებ, რომ ეს ფსიქიკურ ან გონებრივ პრობლემებს იწვევდა.
პროფესორი ენდრიუ პრჟიბილსკი, ოქსფორდის უნივერსიტეტიდან, აღნიშნავს, რომ მისი კვლევები სოციალურ მედიასა და ვიდეოთამაშებზე აჩვენებს, როგორ შეიძლება მათ დადებითი ზეგავლენაც ჰქონდეთ.
პროფ. ეჩელსი ამბობს: „თუ ეკრანი მართლაც აზიანებს ტვინს, ეს დიდი მონაცემების ანალიზშიაც დავინახავდით. მაგრამ ასე არ ხდება“.
კარდიფის უნივერსიტეტის პროფესორი, კრის ჩემბერსი, ერთ-ერთი მხარდამჭერია აზრისა, რომ ტვინი ასე მარტივად ზიანს ვერ იღებს ტექნოლოგიებისგან. მისი თქმით, „თუ ჩვენი გონება ასე ადვილად ავბუნებბადია, მაშინ ვერც დღევანდელ ცივილიზაციამდე მივაღწევდით“.
თუმცა ვერც პრჟიბილსკი და ვერც ეჩელსი უარყოფენ, რომ ინტერნეტში არსებობს რეალური საფრთხეები – როგორიცაა ციფრული ძალადობა ან მავნე შინაარსი. მაგრამ ისინი შიშობენ, რომ ამაზე განვითარებული ჰისტერია შეიძლება ბავშვების ტექნოლოგიასთან ურთიერთობას კიდევ უფრო დამალულად გახდის.
პრჟიბილსკი ხაზს უსვამს, რომ აკრძალვებმა შეიძლება ეკრანი მაცდურ მოვლენად აქციოს.
მაგრამ ბევრს ეს სულ სხვაგვარად მიაჩნია. ბრიტანული კამპანიის ჯგუფი „ბავშვობა स्मार्टფონის გარეშე“ აცხადებს, რომ 150,000-ზე მეტ ადამიანმა მოაწერა ხელი პირობას, რომ ბავშვებს 14 წლამდე ტელეფონზე წვდომას არ მისცემს.
პროფესორი ჯინ ტვენჯი, ფსიქოლოგი სან-დიგოს სახელმწიფო უნივერსიტეტიდან, ამბობს, რომ კვლევა, რომელიც მოზარდებში დეპრესიის ზრდას შეეხებოდა, წერტილად არ მიიყვანა აზრამდე, რომ სოციალური მედია მავნეა – მაგრამ აღმოჩნდა, რომ სწორედ ეს იყო საერთო ფაქტორი.
დღეს ის თვლის, რომ ბავშვების ეკრანებისგან დაცალკევება გონივრული ნაბიჯია და მშობლებს ურჩევს, რაც შეიძლება გვიან დაუშვან მათთან შეხება.
მისი თქმით, „16 წლის ასაკში ტვინი უფრო განვითარებულია, სოციალური გარემოცვაც უფრო სტაბილურია, ვიდრე 12 წლის ასაკში“.
თუმცა ტვენჯი აღიარებს, რომ მონაცემები ხშირად თვითშეფასებაზეა დაფუძნებული, ის მაინც თვლის, რომ მტკიცებულება საკმარისია. დანიაში ჩატარებული კვლევა, რომლის დროსაც ბავშვებს 2 კვირით შესაზღუდათ ეკრანთან წვდომა, აჩვენა ფსიქოლოგიური სარგებელი და სოციალურ ქცევებში გაუმჯობესება.
ბრიტანულმა კვლევამაც აჩვენა, რომ გოგონებში სოციალური მედიის მეტი გამოყენება ემოციური პრობლემების მომატებასთან კავშირში იყო.
ტვენჯი ამბობს: „უფრო მეტი დრო ეკრანთან, ნაკლები ძილი, ნაკლები დრო მეგობრებთან – ეს ცუდი რეცეპტია ფსიქიკური ჯანმრთელობისთვის. არ მესმის, რატომაა ეს საკამათო“.
პროფ. ეჩელსთან საუბრისას იგივე ეკრანის ქვეშ იყო მისი შვილი და ძაღლი, რომელიც დანამში და ამოდის. როცა ვკითხე, მართლა ცვლიან თუ არა ეკრანები ბავშვთა ტვინს, გაეცინა და მითხრა – ყველაფერი ცვლის ტვინს, რადგან ასე ვსწავლობთ.
თუმცა ისიც ესმის მშობლების წუხილები და აღიარებს, რომ მათთვის მკაფიო რეკომენდაციები არ არსებობს.
მიჩიგანის უნივერსიტეტის პედიატრი, ჯენი რადესკი, ამბობს: “დღეს მშობლებს დიდი ზეწოლის შეგრძნება აქვთ. მუდმივად განიხილავენ, სწორად იქცევიან თუ არა, რაც მათ უფრო დამნაშავედ აგრძნობს და რეალურ გამოცდილებას აბუნდოვანებს.”
ეკრანზე პატარას ისტერიკა მაშინ შემაშფოთა, მაგრამ ახლა როცა ვფიქრობ, მსგავსი საბრაზო სცენები მქონია ისეთ შემთხვევაშიც, როცა თამაშს ვერ აჩერებდა ძმებთან.
ეკრანის თემა მშობლებს შორის ხშირია – ზოგი მეტად მკაცრია, ზოგი უფრო ლმობიერი.
ოფიციალური რეკომენდაციები ცვალებადია: აშშ-ისა და ბრიტანეთის პედიატრიების აკადემიები კონკრეტულ დროის ლიმიტს არ აყენებენ. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია კი 1 წლამდე ბავშვებისთვის საერთოდ არ გირჩევს ეკრანზე ყოფნას, 4 წლამდე – არაუმეტეს 1 საათისა (რაც ფიზიკური აქტივობის პრიორიტეტიზაციას ემსახურება).
პრობლემა იმაშია, რომ საკმარის სამეცნიერო მტკიცებულებას ვერ ვიღებთ, რაც მეცნიერებსაც ჰყოფს და საზოგადოებას კიდევ უფრო აბნევს, მიუხედავად ბავშვების წვდომის შეზღუდვის მკაცრი მოთხოვნისა.
და თუ კონკრეტული წესები არ არსებობს, ხომ არ ვქმნით უთანხმო პირობებს იმ ბავშვებისთვის, რომლებიც ტექნოლოგიას უკეთ ერკვევიან და მათთვის, ვისაც ნაკლები წვდომა აქვს და შესაძლოა, მომავალში უფრო დაუცველები აღმოჩნდნენ?
შედეგები ორივე შემთხვევაში მაღალია – თუ ეკრანი ზიანს აყენებს, შეიძლება წლები დაგვჭირდეს გამოსავლენის მისაღებად. თუ კი არა, მაშინ იმის წინააღმდეგ ვიბრძვით, რაც შესაძლოა სასარგებლოც აღმოჩნდეს.
ამასობაში კი ტექნოლოგია სულ სწრაფად ვითარდება – ეკრანი იცვლება სათვალეებით, სოციალური ქსელები მცირე ჯგუფებად იძაბებიან, ხელოვნური ინტელექტის ჩატბოტები კი ბავშვებს საშინაო დავალებებსა და თერაპიაშიც ეხმარებიან – და ეს საზოგადოება უეჭველად იცვლება, მიუხედავად იმისა დავუშვებთ თუ არა ბავშვებს მასთან ახლოს.
წყარო:
https://www.bbc.com/news/articles/c9d0l40v551o?at_medium=RSS&at_campaign=rss
