ესმე სტალარდი და მარკ პოინტინგი BBC News კლიმატი და მეცნიერება
ეს იყო ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი მიწისძვრა — თუმცა ჯერჯერობით მან არ გამოიწვია ის კატასტროფული ცუნამი, რასაც ბევრნი შიშობდნენ.
როდესაც 8.8 მაგნიტუდის სიძლიერის მიწისძვრა რუსეთს აღმოსავლეთ ნაწილში ადგილობრივი დროით ოთხშაბათს, 11:25 საათზე (ლონდონის დროით 00:25) დაფიქსირდა, წყნარ ოკეანეში მდებარე სანაპირო დასახლებებში შეშფოთება მასიურ ცუნამზე გამოიწვია.
მილიონობით ადამიანმა ევაკუაცია გაიარა, რადგან ყველას მიაგონდა 2004 წლის დეკემბრის ინდოეთის ოკეანეში მომხდარი დამანგრეველი ცუნამი და 2011 წლის ცუნამი იაპონიაში — ორივე მსგავსი სიმძლავრის მიწისძვრების შედეგად გამოწვეული.
თუმცა დღევანდელი ცუნამი შედარებით მსუბუქი აღმოჩნდა, მიუხედავად იმისა, რომ გარკვეული ზიანი მაინც მიაყენა ტერიტორიებს.
მაშ, რამ გამოიწვია ეს მიწისძვრა და ცუნამი — და რატომ აღმოჩნდა შედეგები ნაკლებად დამანგრეველი, ვიდრე თავიდან მიიჩნეოდა?
კამჩატკის ნახევარკუნძული მონაცალკევებული და მიუდგომელი რეგიონია, თუმცა მდებარეობს ე.წ. წყნარი ოკეანის “ცეცხლის რკალში” — რომელსაც ეს სახელწოდება სეისმური და ვულკანური აქტივობის მაღალი სიხშირიდან გამომდინარე ეწოდა.
დედამიწის ზედა ფენა დაყოფილია სხვადასხვა ზონად — ტექტონიკურ ფირფიტებად — რომლებიც ერთმანეთთან მიმართებით მოძრაობენ.
“ცეცხლის რკალი” წარმოადგენს ამ ფირფიტების რკალს წყნარი ოკეანის ირგვლივ. ბრიტანეთის გეოლოგიური სამსახურის თქმით, მსოფლიოს მიწისძვრების 80% სწორედ ამ რკალში ხდება.
კამჩატკის სანაპიროსთან ახლოს, წყნარი ოკეანის ფირფიტა ყოველწლიურად დაახლოებით 8 სმ-ით (3 ინჩით) გადაადგილდება ჩრდილო-დასავლეთის მიმართულებით — რაც ორჯერ მეტი სიჩქარეა, ვიდრე თქვენს ფრჩხილებს ზრდის სიჩქარე, თუმცა ტექტონიკური პროცესებისათვის სწრაფად მიიჩნევა.
ფირფიტა კონტაქტში შედის უფრო მცირე, ე.წ. ოქჰოტსკის მიკროფირფიტასთან.
წყნარი ოკეანის ფირფიტა ოკეანურია, რაც ნიშნავს, რომ იგი შედგება უფრო მძიმე კლდეებისგან და ცდილობს ჩაიძიროს ნაკლებად მჭიდროდ შედგენილ მიკროფირფიტის ქვეშ.
როცა წყნარი ოკეანის ფირფიტა დედამიწის ცენტრისკენ ჩაეშვება, ის ხურდება, დაიწყო დნობა და საბოლოოდ იკარგება.
მაგრამ ეს პროცესი ყოველთვის გლუვად არ მიმდინარეობს. ხშირად ფირფიტები ერთმანეთთან ხვდებიან და მოძრაობაში იბლოკებიან, რაც ზედა ფირფიტის ქვემოთ გამოწევას იწვევს.
ასეთ შემთხვევაში დაგროვილი წნევა ათასობით წლის განმავლობაში შეიძლება იზრდებოდეს, და შემდეგ სულ რამდენიმე წუთში უცბად გათავისუფლდეს.
ამ ტიპის მოვლენას ეწოდება მეგაწევა-მიწისძვრა (megathrust earthquake).
“როდესაც მიწისძვრებზე ვსაუბრობთ, ხშირად წარმოვიდგენთ ეპიცენტრს, როგორც წერტილს რუკაზე. მაგრამ ასეთ შემთხვევაში — ასე ძლიერ მიწისძვრაში — განძრევის ხაზი ასეულობით კილომეტრს მოიცავს,” — განმარტავს დოქტორი სტივენ ჰიქსი, ლონდონის უნივერსიტეტის UCL-ის გარემოს სეისმოლოგიის ლექტორი.
“ეს მასშტაბური გადაწევა და განძრევის გავრცელებული ფართობია ის, რაც ქმნის ამგვარად მაღალ მაგნიტუდას.”
ისტორიაში დაფიქსირებული ყველაზე ძლიერი მიწისძვრები — ჩილეში, ალასკასა და სუმატრაზე — 모두 მეგაწევით გამოწვეული იყო.
კამჩატკა განსაკუთრებით მიდრეკილია ძლიერი მიწისძვრებისადმი.
აშშ-ის გეოლოგიური სამსახურის მონაცემებით, 1952 წელს ამ დღეის მიწისძვრის ეპიცენტრიდან მხოლოდ 30 კმ-ის დაშორებით დაფიქსირდა 9.0 მაგნიტუდის მიწისძვრა.
ასეთი უცაბედი მოძრაობა აუცილებლად ანაცვლებს წყალს ფირფიტების ზემოთ, რაც საბოლოოდ ცუნამად გადაქცეულ impulse-ს წყნარ ოკეანეში აგზავნის.
ღრმა წყლებში ცუნამი შეიძლება აღწევდეს 800 კმ/სთ სიჩქარეს — რაც კომერციული თვითმფრინავის სიჩქარეს უტოლდება.
ამ დროს ტალღებს შორის მანძილი დიდი და ტალღების სიმაღლე მცირეა — იშვიათად აღემატება ერთ მეტრს.
თუმცა, როცა ცუნამი ხმელეთის ახლოს მავალ მელ浅 წყლებში შედის, იგი საგრძნობლად ნელდება (დაახლოებით 30-40 კმ/სთ-მდე). ტალღებს შორის მანძილი მცირდება, ხოლო ტალღების სიმაღლე მკვეთრად იზრდება და სანაპიროსკენ მიმავალი წყლის კედლის მსგავსი ეფექტი იქმნება.
თუმცა, ეს არ ნიშნავს, რომ აუცილებლად ყოველი ძლიერი მიწისძვრა უზარმაზარ, შორს შესულ ცუნამს გამოიწვევს.
დღევანდელი მიწისძვრით გამოწვეული ტალღები რუსეთების აღმოსავლეთ ნაწილში 4 მეტრის (13 ფუტი) სიმაღლეს აღწევდა, ხელისუფლების მონაცემებით.
მაგრამ ეს ბევრად ჩამოუვარდება 2004 წელს ინდოეთის ოკეანეში ან 2011 წლის იაპონიაში დაფიქსირებულ ცუნამებს, რომლებმაც ათეულობით მეტრის სიმაღლე მიიღეს.
“ცუნამის ტალღის სიმაღლეზე გავლენას ახდენს სანაპიროს მახლობლად ზღვის ფსკერის ამობურცვები და თვითონ მიწის ფორმა, სადაც ტალღა აღწევს,” — განმარტა პროფესორმა ლიზა მაკნილი, საუთჰემპტონის უნივერსიტეტის ტექტონიკის პროფესორმა.
“ამ ფაქტორებთან ერთად, გავლენას ახდენს — რამდენად მკვრივად დასახლებულია სანაპირო — რაც მთლიანობაში ადგენს შედეგების სიმძიმეს,” — დაამატა მან.
პირველადი ინფორმაცია აშშ-ის გეოლოგიური სამსახურისგან მიუთითებს, რომ მიწისძვრის კერა დაახლოებით 20.7 კმ (12.9 მილი) სიღრმის ქვეშ მდებარეობდა.
ეს შეიძლება ნიშნავდეს ზღვის ფსკერის ძლიერ გადაადგილებას და შესაბამისად დიდი ცუნამის შესაძლებლობას — თუმცა მოვლენიდან მალევე ამის დაზუსტება რთულია.
“შესაძლოა ცუნამის მოდელებმა მიწისძვრის სიღრმე მცირედით კონსერვატიულად შეაფასეს,” — უთხრა დოქტორ ჰიქსმა BBC News-ს.
“თუ მიწისძვრა 20 კილომეტრით უფრო ღრმად მომხდარა, ამან შეიძლება მნიშვნელოვნად შეამციროს ტალღების სიმაღლე.”
კიდევ ერთი სერიოზული ფაქტორი ადრეული გაფრთხილების სისტემებია.
წყნარი ოკეანის რეგიონში ხშირი მიწისძვრების გამო, ბევრ ქვეყანას აქვს ცუნამის ადრეული სიგნალიზაციის ცენტრები, რომლებიც მოსახლეობას საყოველთაო ხმოვანი გაფრთხილებებით ევაკუაციას მოუწოდებს.
ასეთი სისტემა არ არსებობდა 2004 წლის ცუნამამდე, რამაც მრავალი ადამიანი უცაბედად გაუფრთხილებლად დატოვა.
იმ ცუნამში 230,000-ზე მეტი ადამიანი დაიღუპა ინდოეთის ოკეანეს გარშემო 14 ქვეყანაში.
ადრეული გაფრთხილების სისტემები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან მეცნიერებს ჯერ არ აქვთ უნარი ზუსტად იწინასწარმეტყველონ, როდის მოხდება მიწისძვრა.
აშშ-ის გეოლოგიურმა სამსახურმა ათი დღით ადრე იგივე რეგიონში უფრო მცირე — მაგნიტუდით 7.4 მიწისძვრა დააფიქსირა.
ეს შესაძლოა ყოფილიყო ე.წ. წინასწარი ბიძგი — ენერგიის ადრეული გათავისუფლება — თუმცა პროფესორ მაკნილის განმარტებით, ეს არ იძლევა ზუსტ დროს, თუ როდის მოხდება ძირითადი მიწისძვრა.
“მიუხედავად იმისა, რომ ვიცით ფირფიტების გადაადგილების სიჩქარე, ვიყენებთ GPS-შესაზომად და გვაქვს მონაცემები წარსულ მიწისძვრებზე, შეგვიძლია მხოლოდ სავარაუდო პროგნოზები გავაკეთოთ არსებულ ალბათობებზე,” — თქვა მან.
რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის გეოფიზიკური სამსახური (GS RAS) გააგრძელებს რეგიონის მონიტორინგს, რადგან მოსალოდნელია, რომ მეტასტეხები შესაძლოა მომდევნო ერთი თვის განმავლობაში გაგრძელდეს.
წყარო:
https://www.bbc.com/news/articles/c0l6pj7kjg7o?at_medium=RSS&at_campaign=rss
